گوی خبر- تحولات چند ماه اخیر در سیاست خارجی دولت آمریکا به‌ویژه در قبال متحدان سنتی، شکاف‌های قابل‌توجهی را میان آمریکا و اروپا ایجاد کرده است؛ شکاف‌هایی که بیش از همه در چارچوب ناتو و روابط فراآتلانتیک خود را نشان می‌دهند.

این رویه که با انتقاد شدید از متحدان، تهدید به کاهش تعهدات امنیتی و حتی صحبت از خروج از ناتو همراه بوده است، باعث شده تا بسیاری از کشور‌های اروپایی درباره میزان اتکاپذیری واشنگتن دچار تردید شوند.

جت جیمز پرویت در نشنال‌اینترست نوشت: با این حال، این وضعیت برای بعضی کشور‌ها نه‌تنها تهدید، که فرصتی برای تثبیت قدرت است. در این میان، بازیگرانی، چون ترکیه درحال بازتعریف نقش خود و افزایش نفوذ هستند.

سیاست خارجی عمل‌گرایانه

در مرکز این تحولات، رویکرد خاص کنونی سیاست خارجی آنکارا به‌چشم می‌آید؛ رویکردی که بر انعطاف، عمل‌گرایی و حفظ گزینه‌های متنوع استوار است.

اظهارات یاشار گولر وزیر دفاع ترکیه، بازتابی از همین نگاه است. او تأکید کرده که معماری امنیتی فعلی اروپا دیگر پاسخگوی تهدید‌های جدید نیست؛ تهدید‌هایی که از جنگ اوکراین تا پیامد‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی جنگ ایران و نیز عدم قطعیت در سیاست‌های آمریکا را در بر می‌گیرد.

از نگاه آنکارا، ترکیه دیگر تنها یک کشور حاشیه‌ای در جنوب‌شرقی ناتو نیست، بلکه به یک بازیگر محوری تبدیل شده که می‌تواند امنیت را در سراسر اروپا تولید و مدیریت کند.

از میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن تا کمک به اوکراین

این رویکرد در عمل نیز به‌خوبی قابل مشاهده است. ترکیه همواره تلاش کرده تا نقش میانجی میان آمریکا و ایران را داشته باشد و با کشور‌های منطقه برای کاهش تنش‌ها هماهنگ باشد.

از سوی دیگر، ترکیه در جنگ اوکراین درحالی از کی‌یف حمایت نظامی و سیاسی به عمل آورد که روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود با روسیه را نیز حفظ کرده است. این «تعادل‌گرایی» در نگاه اول ممکن است متناقض به نظر برسد، اما در واقع بخشی از یک استراتژی دقیق است که هدف آن افزایش استقلال عمل و کاهش وابستگی به هر بلوک قدرت خاص است.

بازنگری اروپا در نگاه به نقش ترکیه

هم‌زمان با کاهش اعتماد اروپا به آمریکا، نگرش کشور‌ها به ترکیه به‌تدریج در حال تغییر است. کشور‌هایی که تا چند سال پیش با دیده تردید به سیاست‌های آنکارا می‌نگریستند، اکنون بیش از گذشته آن را به‌عنوان یک شریک امنیتی قابل‌اتکا در نظر می‌گیرند. ترکیه با ایفای نقش فعال در موضوعاتی مانند مدیریت بحران‌های منطقه‌ای، کنترل جریان‌های مهاجرتی و مقابله با تروریسم، توانسته جایگاه خود را در محافل اروپایی تقویت کند.

در سطح نهادی نیز بحث‌هایی درباره ایجاد سازوکار‌های همکاری عمیق‌تر میان اتحادیه اروپا و ترکیه مطرح شده است؛ از جمله در حوزه حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، تبادل اطلاعات امنیتی و مدیریت بحران در مناطق حساسی مانند دریای سیاه و قفقاز جنوبی. این تغییر رویکرد نشان می‌دهد که اروپا در حال بازنگری در نگاه سنتی خود به ترکیه است.

تقویت تجارت در صنایع نظامی

در روابط دوجانبه نیز نشانه‌های این تحول به‌وضوح دیده می‌شود. برای مثال، بریتانیا تصمیم گرفته تا جنگنده‌های یوروفایتر خود را به ترکیه بفروشد.

نخست‌وزیر بریتانیا، کی‌یر استارمر، این همکاری را نه‌تنها به نفع صنایع دفاعی کشور خود می‌داند، بلکه از آن به‌عنوان تقویت‌کننده امنیت کلی ناتو یاد کرده است. از سوی دیگر، ولادیمیر زلنسکی نیز تأکید کرده که بدون نقش‌آفرینی ترکیه، اروپا در برابر روسیه با چالش‌های جدی‌تری مواجه خواهد شد.

پهپاد‌های پرطرفدار و ارزان

یکی از مهم‌ترین ابزار‌های نفوذ ترکیه، پیشرفت چشمگیر این کشور در تولید صنایع دفاعی، به‌ویژه در حوزه پهپادهاست. شرکت بایکار به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی این حوزه توانسته صادرات گسترده‌ای را صورت بدهد؛ امری که جایگاه ترکیه را در بازار جهانی تسلیحات را تقویت کرده است. پهپاد بایراکتار TB۲ که به یکی از نماد‌های این پیشرفت تبدیل شده، در ده‌ها کشور مورد استفاده قرار گرفته و کارایی خود را در میدان‌های مختلف نبرد، از اوکراین تا شمال آفریقا، نشان داده است.

مزیت مهم این پهپاد‌ها علاوه بر کارایی عملیاتی، هزینه پایین‌تر تولید آنها نسبت به نمونه‌های غربی است. همین موضوع باعث شده بسیاری از کشور‌های اروپایی به پهپاد‌های ساخت ترکیه به‌عنوان جایگزینی مقرون‌به‌صرفه نگاه کنند.

در شرایطی که اتحادیه اروپا به دنبال تقویت توان دفاعی خود و حتی ایجاد ساختاری موسوم به «دیوار پهپادی» است، صنعت دفاعی ترکیه می‌تواند به یک تأمین‌کننده کلیدی تبدیل شود و این امر وابستگی راهبردی اروپا به آنکارا را افزایش خواهد داد

از حاشیه به مرکز

بنابراین، می‌توان گفت که ترکیب چندین عامل باعث شده تا فضایی برای ارتقای چشمگیر نقش ترکیه فراهم شود؛ از جمله تغییر روابط آمریکا در اروپا، افزایش تنش‌های ژئوپلیتیک و نیاز اروپا به بازتعریف ساختار امنیتی خود.

این کشور که زمانی بیشتر به‌عنوان یک شریک حاشیه‌ای در ناتو شناخته می‌شد، اکنون در حال تبدیل شدن به یکی از بازیگران کلیدی در امنیت قاره اروپا است.

اگر روند کنونی ادامه پیدا کند و شکاف میان آمریکا و اروپا عمیق‌تر شود، احتمالا نقش ترکیه نیز پررنگ‌تر خواهد شد. در چنین سناریویی، آنکارا نه‌تنها از این شکاف‌ها بهره‌برداری خواهد کرد، بلکه ممکن است به یکی از ستون‌های اصلی نظم امنیتی جدید در اروپا تبدیل شود؛ نظمی که دیگر مانند گذشته به رهبری به آمریکا وابسته نخواهد بود.